(секогаш кога ќе ја пронајдам смислата, ја менуваат)
„Странецот“ е театар за театарот, но и претстава која многу точно знае дека театарот не постои без публиката. Затоа не зборува само за сцената, за актерите и за репертоарот, туку и за нас, за нашето гледање, молчење, трпење и очекување дека некој друг ќе одлучи што ќе гледаме.
„Странецот“ на Народниот театар Битола, во копродукција со Здружение „Купола“ од Штип, е авторски проект по мотиви од филмот „Јаник“ и други материјали, но многу брзо станува силен театарски коментар за театарот и неговата публика. Претставата започнува како романтична комедија, со препознатлив љубовен триаголник. Пред нас се отвора тривијална ситуација: жена, љубовник, сопруг кој се враќа порано од очекуваното, стан, кујна, тоалет, мала битова непријатност која многупати сме ја виделе на сцена. Ана Грамосли, Николче Пројчевски и Дритон Вејсели свесно влегуваат во тој код на лесна, речиси банална комедија. Тие ја играат ситуацијата доволно точно за да ја препознаеме, но и доволно отворено за подоцна да разбереме дека токму таа препознатливост треба да биде разнишана. Во нивната игра има намерна театарска познатост, нешто што нè сместува во удобноста на очекуваното, за претставата потоа полесно да нè извади од неа.
И тука е првата интелигентна стапица на претставата. Прво ни го покажува она што можеби премногу добро го знаеме од сцената, за потоа да нè праша зошто сè уште молчиме кога тоа не ни е доволно.
Прекинот доаѓа во вистинскиот момент. Тогаш кога веќе почнуваме да чувствуваме дека гледаме нешто банално, од публиката станува еден човек. Навидум обичен гледач. Гласен, незадоволен, директен. Човек кој повеќе не сака да седи мирно и да гледа нешто што не го допира. Во тој момент претставата се отвора кон својата вистинска тема, театарот. Не само како уметност, туку како систем, навика и репертоар, како место во кое понекогаш премолчуваме дека ни е здодевно, дека не разбираме или дека не сме повикани навистина да учествуваме. Со тој упад таа почнува да зборува за она што најчесто останува премолчено, за тоа што гледаме во театар, кој одлучува што ќе ни биде понудено, како актерите играат и зошто некои луѓе воопшто доаѓаат во театар, а други никогаш не се чувствуваат повикани.
Режисерот Дамјан Читкушев многу прецизно ја гради оваа промена. Најважно е што таа не изгледа случајна, туку внимателно водена. Токму во таа прецизност претставата функционира најдобро, со чувство за точниот момент кога публиката треба да биде поместена од својата удобна позиција, без да се изгуби ритамот и покрај честите промени на формата.
Првичната сценска рамка, една соба од стан, постепено се распаѓа, а заедно со неа се распаѓа и границата меѓу сцената и публиката. Камерниот простор станува сè поголем од самата сцена. Одеднаш, претставата не се случува само пред нас, туку околу нас и со нас. Публиката веќе не е заштитена во темнината. Таа е вклучена, изложена, будна, па дури и малку заробена.
Во тоа е и најсилната имерсивност на претставата, односно начинот на кој таа ја вовлекува публиката во самото случување. Не како формално учество, туку како промена на нашата позиција. Од гледачи стануваме сведоци, потоа соучесници, а на крај и заложници. На еден човек, на еден вкус, на една потреба театарот да се промени. Но и заложници на нешто пошироко: на репертоарот што ни се сервира, на навиките што ги прифаќаме, на молкот со кој понекогаш го покриваме сопственото незадоволство.
Поднасловот „секогаш кога ќе ја пронајдам смислата, ја менуваат“ не е само додадена мисла, туку точен опис на искуството што претставата го создава. Таа постојано ни ја зема почвата под нозе. Започнува како љубовна комедија, а станува критика на театарот. Она што личи на импровизиран упад од публика, подоцна се покажува како дел од режисерската структура. А кога ќе поверуваме дека сме само гледачи, веќе сме вовлечени во нејзиниот механизам и повторно оставени да ја бараме смислата.
Тоа чувство понатаму се зацврстува со влегувањето во уште една, „трета“ претстава. Овојпат таа е направена по желба и под режија на обичниот гледач, човекот кој нè држи како заложници. Ние седиме, малку присилно, и чекаме што ќе се случи. Сега сме заложници на неговиот вкус, кој не е нужно подобар од оној што самиот го критикуваше. Кратките видео инсерти од „Норд Ост“, терористичкиот напад и заложништвото во московскиот театар, се прикажани на самиот крај и само накратко ја отвораат реалната, потемна асоцијација на заложништвото.
Во претставата има и силен метатеатарски слој, односно театар кој зборува за самиот себе и го прави видлив начинот на кој се создава една претстава. Четвртиот ѕид, онаа невидлива граница меѓу сцената и публиката, се руши кога еден гледач почнува директно да ја прекинува претставата. А претставата во претстава се создава неколку пати: преку почетната љубовна комедија, преку нејзиното прекинување и преку новата сцена што се игра по желба на „обичниот“ гледач.
„Странецот“ е претстава за театарот, но и за публиката. За тоа што гледаме, што прифаќаме, што премолчуваме и дали сме навистина присутни кога седиме во сала. Дали гледаме, или само ја издржуваме претставата до крај. Дали имаме право да бараме повеќе. И што се случува кога конечно некој од публиката ќе стане и ќе каже дека веќе не сака да гледа тоа што му се сервира. Оваа претстава сака да нè вознемири, да нè разбуди и да нè потсети дека живиот театар понекогаш мора прво да ја прекине сопствената удобност.
НУ Народен Театар Битола и Здружение „Купола“
Режисер: Дамјан Читкушев
Играат:
Ана Грамосли
Дритон Вејсели
Николче Пројчевски
📷 Ivona Kocov
Креативен тим и соработници:
Никола Стефанов, Валентина Грамосли, Марија Цветановска, Дамјан Читкушев
Костими: Андреј Ѓоргиевски
Сцена: Бојана Исијанин
Дизајн: Ане Блажовски
Инспициент: Оливер Петровски
Звук: Александар Томевски, Александар Димовски
Светло: Горан Петровски
Суфлер: Мирјана Христовска
Видео: Владимир Переловски
Шминка: Стефанија Стојчевска Илиевска
Реквизита: Спасо Петрушев
